Chủ quyền Kogi hay nghệ thuật không cai trị thế giới

T

Bản đồ của sự từ chối

Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, Sierra Nevada de Santa Marta không phải là một không gian để quản lý, mà là một cơ thể sống với những quy luật vận hành vượt khỏi các phạm trù quản lý lãnh thổ phương Tây. Văn kiện công bố năm 2012 không đưa ra một kế hoạch hành động, mà là một tuyên ngôn nguyên tắc: lãnh thổ Kogi không thể bị khuất phục trước những logic ngoại lai, dù đó là logic bảo vệ môi trường. Lập trường này, có thể gây nghịch lý đối với những người quen với ý tưởng bảo tồn có sự tham gia, bắt nguồn từ một quan niệm đặc thù về chủ quyền.

Tổ chức chỉ ra rằng những nỗ lực hợp tác với các thể chế nhà nước hay tổ chức bảo tồn thường dẫn đến sự pha loãng các nguyên tắc bản địa. Những thỏa thuận được ký kết từ những năm 1980, dù được giới thiệu như những bước tiến, lại luôn đánh giá thấp chiều kích tâm linh của lãnh thổ. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, các đối tác này đã biến những địa điểm linh thiêng thành đối tượng thương lượng, hạ thấp vị thế của chúng xuống thành những khu vực đơn thuần cần bảo vệ, thay vì những nơi thực thi một hình thức quản trị riêng.

Ba trụ cột của một nền quản trị vô hình

Văn kiện xác định ba thành phần cơ bản trong quy hoạch lãnh thổ theo tầm nhìn Kogi. Thứ nhất liên quan đến tổ chức không gian thông qua các thực thể địa lý cụ thể. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, mỗi yếu tố địa hình – đặc biệt là các đỉnh núi – đều là một không gian linh thiêng với những quy tắc riêng. Những địa điểm này không tồn tại biệt lập, mà kết nối với nhau, tạo thành một mạng lưới nơi các quy chuẩn sử dụng và bảo tồn được đan xen. Việc quản lý những không gian này thuộc về tri thức được truyền lại cho các nhà lãnh đạo truyền thống, những người có trách nhiệm duy trì chúng theo những tiêu chí không chỉ giới hạn ở đa dạng sinh học, mà bao trùm toàn bộ mối quan hệ giữa các sinh thể.

Thành phần thứ hai đề cập đến tổ chức xã hội và chính trị. Tổ chức mô tả một cấu trúc dựa trên các dòng tộc cụ thể, xác định chức năng và trách nhiệm trong cộng đồng. Những dòng tộc này quy định các thẩm quyền và vai trò, đặc biệt là của các nhà lãnh đạo truyền thống, những người thực hiện giám sát và kiểm soát lãnh thổ. Cấu trúc này không chồng lấn lên các phân chia hành chính hiện đại, mà bao trùm chúng trong một logic nơi chính trị, xã hội và văn hóa không thể tách rời.

Thành phần thứ ba bàn về các nguyên tắc sản xuất và tiêu dùng. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, các hoạt động kinh tế không thể tách rời khỏi các địa điểm linh thiêng. Văn kiện nhấn mạnh rằng các phương thức sản xuất, bảo quản và tiêu thụ lương thực được điều chỉnh bởi những quy tắc tích hợp chiều kích tâm linh. Những nguyên tắc này nhằm duy trì sự cân bằng giữa nhu cầu con người và bảo tồn hệ sinh thái, mà không cần đến các phạm trù phương Tây như phát triển bền vững hay quản lý tài nguyên.

Phương pháp luận như một hành động kháng cự

tiếng Tây Ban Nha

Enfoque Metodológico La metodología para la formulación del POMCA del río Cañas se basa en la Visión ancestral para el ordenamiento del territorio de los pueblos indígenas de la Sierra Nevada de Santa Marta, que contiene los principios y fundamentos para la conservación de la naturaleza, para el uso y manejo integrado del territorio, a partir de los sitios sagrados.

tiếng Việt

Approche méthodologique La méthodologie pour l’élaboration du POMCA de la rivière Cañas s’appuie sur la Vision ancestrale pour l’aménagement du territoire des peuples autochtones de la Sierra Nevada de Santa Marta, laquelle renferme les principes et fondements de la conservation de la nature, de l’usage et de la gestion intégrée du territoire, à partir des sites sacrés.

Trích dẫn này tiết lộ bản chất của cách tiếp cận Kogi. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, phương pháp luận đề xuất cho quy hoạch sông Cañas không chỉ đơn thuần tích hợp tri thức bản địa vào một khuôn khổ có sẵn. Nó đảo ngược logic: chính tầm nhìn cổ xưa trở thành khuôn khổ tham chiếu, chứ không phải ngược lại. Văn kiện nhấn mạnh rằng cách tiếp cận này không phải là sự thích ứng, mà là sự tái khẳng định những nguyên tắc có trước mọi nỗ lực hợp tác với các thể chế bên ngoài.

Tổ chức nhấn mạnh rằng phương pháp luận này dựa trên một sự thống nhất cơ bản: không gì trong lãnh thổ có thể tách rời khỏi chiều kích tâm linh. Các địa điểm linh thiêng không phải là những điểm cô lập trên bản đồ, mà là những mắt xích trong một mạng lưới kết nối toàn bộ các yếu tố của lãnh thổ. Quan điểm này hàm ý rằng mọi can thiệp, dù xuất phát từ mục tiêu bảo tồn, đều phải được đánh giá dựa trên tác động của nó đối với sự cân bằng tổng thể này. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, các dự án quản lý môi trường do các bên ngoài thực hiện thường bỏ qua chiều kích này, dẫn đến những mất cân bằng vượt xa sự suy thoái sinh thái đơn thuần.

Sự thất bại của những thỏa hiệp thể chế

Văn kiện điểm lại lịch sử quan hệ giữa các dân tộc bản địa Sierra Nevada và các thể chế Colombia. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, những tiến bộ pháp lý, như việc thành lập các khu bảo tồn bản địa vào những năm 1980, đã đánh dấu sự công nhận về mặt hình thức đối với lãnh thổ, nhưng không mang lại quyền tự trị thực sự. Những thỏa thuận ký kết với các cơ quan môi trường, dù được giới thiệu như những thành công, thường chỉ hợp pháp hóa các can thiệp từ bên ngoài thay vì củng cố quản trị bản địa.

Tổ chức nhận thấy rằng những nỗ lực đối thoại, như trong khuôn khổ Hội đồng môi trường khu vực, luôn đánh giá thấp tính phức tạp của tầm nhìn Kogi. Các thể chế có xu hướng rút gọn các nguyên tắc bản địa thành những yếu tố văn hóa hay biểu tượng, mà không công nhận tính khả thi của chúng. Chẳng hạn, các địa điểm linh thiêng thường bị coi là nơi thờ cúng, trong khi theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, chúng là những trung tâm quản trị nơi đưa ra các quyết định cụ thể về sử dụng lãnh thổ.

Văn kiện cũng đề cập đến những giới hạn của các công cụ pháp lý hiện đại. Khái niệm “Línea Negra”, xác định ranh giới lãnh thổ linh thiêng, được pháp luật Colombia công nhận, nhưng việc áp dụng vẫn còn hời hợt. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, các thể chế chưa biết cách tích hợp khái niệm này vào chính sách của mình, chỉ dừng lại ở việc viện dẫn nó như một biểu tượng thay vì một khuôn khổ ràng buộc.

Chủ quyền trong sự vắng mặt

Luận điểm mà Tổ chức Gonawindúa Tayrona bảo vệ là triệt để: chủ quyền Kogi được thực thi chính xác thông qua việc từ chối mọi can thiệp từ bên ngoài. Lập trường này không phải là chủ nghĩa biệt lập, mà là một đạo đức không can thiệp. Theo tổ chức, lãnh thổ không cần được “quản lý” hay “bảo vệ” bởi các bên ngoài, bởi nó có những cơ chế cân bằng riêng. Các nhà lãnh đạo truyền thống, bằng cách duy trì các kết nối giữa các địa điểm linh thiêng, đảm bảo sự bảo tồn cân bằng này mà không cần đến các công cụ bảo tồn hiện đại.

Tầm nhìn này thách thức những nền tảng của các chính sách môi trường. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, các dự án bảo tồn do các thể chế bên ngoài thực hiện thường phản tác dụng, vì chúng làm xáo trộn những động lực nội tại của lãnh thổ. Chẳng hạn, các biện pháp bảo vệ lưu vực sông, dù xuất phát từ mục tiêu sinh thái, có thể mâu thuẫn với các quy tắc bản địa về sử dụng đất. Văn kiện nhấn mạnh rằng những can thiệp này, dù có thiện chí, vẫn có nguy cơ phá vỡ một hệ thống vận hành theo những logic khác biệt.

Lãnh thổ như một cơ thể sống

Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, Sierra Nevada không phải là một không gian để quản lý, mà là một sinh thể sống với các bộ phận kết nối với nhau. Quan điểm này hàm ý rằng mọi can thiệp vào một khu vực cụ thể đều có tác động đến toàn bộ lãnh thổ. Các địa điểm linh thiêng, đặc biệt, đóng vai trò trung tâm trong động lực này. Chúng không phải là nơi thờ cúng theo nghĩa phương Tây, mà là những điểm then chốt duy trì sự cân bằng của thế giới.

Tổ chức nhấn mạnh rằng quan điểm này không phải là một phép ẩn dụ, mà là một thực tế khả thi. Các quyết định liên quan đến sử dụng lãnh thổ được đưa ra dựa trên sự kết nối này. Chẳng hạn, việc khai thác một tài nguyên ở một khu vực nhất định phải được đánh giá dựa trên tác động của nó đối với các địa điểm linh thiêng và các phần khác của lãnh thổ. Cách tiếp cận này vượt khỏi các phạm trù quản lý tài nguyên hiện đại, vì nó tích hợp những chiều kích tâm linh và quan hệ mà các công cụ thông thường không thể nắm bắt.

Không can thiệp như một thực hành chính trị

Lập trường của Tổ chức Gonawindúa Tayrona có thể bị hiểu nhầm là một hình thức kháng cự thụ động, nhưng thực chất nó là một thực hành chính trị chủ động. Bằng cách từ chối mọi can thiệp từ bên ngoài, tổ chức khẳng định rằng quản trị bản địa không cần sự xác nhận từ bên ngoài. Quan điểm này không có nghĩa là từ chối mọi đối thoại, mà là một yêu cầu: các thể chế phải công nhận tính chính danh của các nguyên tắc bản địa mà không cố gắng điều chỉnh chúng vào khuôn khổ của mình.

Văn kiện nhấn mạnh rằng yêu cầu này không thể thương lượng. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, những nỗ lực hợp tác thường dẫn đến sự pha loãng các nguyên tắc bản địa, biến chúng thành những yếu tố văn hóa đơn thuần thay vì nền tảng của một nền quản trị tự trị. Tổ chức nhận thấy rằng các thể chế có xu hướng công cụ hóa tri thức bản địa, rút gọn chúng thành những công cụ phục vụ mục tiêu của chính mình. Chẳng hạn, các địa điểm linh thiêng thường được giới thiệu như những tài sản du lịch hay những khu vực cần bảo vệ, thay vì những trung tâm ra quyết định.

Đạo đức của mối quan hệ

Tầm nhìn mà Tổ chức Gonawindúa Tayrona bảo vệ dựa trên một đạo đức của mối quan hệ, nơi mỗi yếu tố của lãnh thổ đều gắn kết với nhau. Cách tiếp cận này hàm ý rằng mọi can thiệp đều phải được đánh giá dựa trên tác động của nó đối với toàn bộ hệ thống, chứ không phải chỉ một khu vực biệt lập. Theo tổ chức, logic này không tương thích với các phương pháp quản lý hiện đại, vốn có xu hướng phân chia lãnh thổ thành những đơn vị hành chính riêng rẽ.

Văn kiện nhấn mạnh rằng đạo đức của mối quan hệ không chỉ giới hạn ở con người, mà bao trùm toàn bộ các yếu tố của lãnh thổ, bao gồm thực vật, động vật và các thực thể tâm linh. Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, tầm nhìn này là thiết yếu để duy trì sự cân bằng của thế giới. Các nhà lãnh đạo truyền thống, bằng cách duy trì các kết nối giữa các địa điểm linh thiêng, đảm bảo sự bảo tồn cân bằng này mà không cần đến các công cụ bảo tồn hiện đại.

Kết luận: sự im lặng như một hành động chủ quyền

Văn kiện do Tổ chức Gonawindúa Tayrona công bố năm 2012 không đưa ra giải pháp, mà là một tuyên ngôn nguyên tắc. Bằng cách từ chối mọi can thiệp từ bên ngoài, tổ chức khẳng định rằng chủ quyền Kogi không thể thương lượng. Lập trường này, dù có vẻ triệt để, lại là một đạo đức không can thiệp, nơi lãnh thổ được coi là một cơ thể sống với những cơ chế cân bằng riêng.

Theo Tổ chức Gonawindúa Tayrona, những nỗ lực hợp tác với các thể chế bên ngoài thường dẫn đến sự pha loãng các nguyên tắc bản địa. Văn kiện nhấn mạnh rằng quyền tự trị thực sự chỉ có thể đạt được thông qua việc từ chối mọi can thiệp, kể cả dưới danh nghĩa sinh thái. Tầm nhìn này thách thức những nền tảng của các chính sách môi trường hiện đại, khi khẳng định rằng lãnh thổ không cần được “quản lý” hay “bảo vệ” bởi các bên ngoài, mà có những quy luật vận hành riêng.

Cuối cùng, tiếng nói của Tổ chức Gonawindúa Tayrona đề xuất một sự tái định nghĩa triệt để về chủ quyền. Nó không được thực thi thông qua việc tích lũy quyền lực, mà qua việc từ chối mọi can thiệp từ bên ngoài. Đạo đức không can thiệp này, xa rời sự rút lui, lại là một thực hành chính trị chủ động, nơi sự im lặng và vắng mặt trở thành những hành động kháng cự.