Tsoai, tảng đá biết nói: ký ức và cảnh quan trong văn chương N. Scott Momaday

T

Hành trình như một sự khai sinh

Theo N. Scott Momaday, lịch sử của người Kiowa khởi đầu bằng một chuyển động: cuộc di cư đưa họ từ thượng nguồn sông Yellowstone đến dãy núi Wichita, băng qua vùng Black Hills. Đó không chỉ là sự dịch chuyển địa lý, mà còn là một biến đổi sâu xa. Trên đường đi, họ thuần hóa ngựa, tiếp nhận tinh thần thảo nguyên, và thiết lập mối quan hệ mới với không gian mở. Liên minh với người Comanche khẳng định vị thế của họ như một thế lực ở miền nam thảo nguyên suốt một thế kỷ. Nhưng vượt lên trên những sự kiện, hành trình ấy trước hết là sự kết tinh của một ý niệm: cách một dân tộc tự nhận thức về chính mình. Momaday nhấn mạnh điều này: ý niệm ấy, cổ xưa như ngôn ngữ của họ, vẫn trường tồn bất chấp sự bào mòn của thời gian. Những câu chuyện gìn giữ nó – thần thoại, truyền thuyết, tri thức truyền miệng – giờ đây đã trở nên rời rạc, song cốt lõi vẫn nguyên vẹn. Mỗi lần trí tưởng tượng chạm vào, hành trình lại tái sinh, sống động như lần kể đầu tiên.

Điều gây ấn tượng chính là cách thức câu chuyện ấy triển khai. Nó không phải một niên biểu tuyến tính, mà là một trải nghiệm toàn vẹn, nơi ký ức lịch sử và huyền thoại đan xen, hồi ức cá nhân và di sản văn hóa hòa quyện. Cảnh quan đóng vai trò trung tâm: nó không đơn thuần là phông nền, mà là một nhân vật độc lập. Núi non, hẻm vực, thảo nguyên không phải những không gian trơ lì, mà là những địa điểm mang đầy ý nghĩa, nơi mỗi yếu tố gợi nhắc một thời đã qua và sự hiện diện của con người vẫn còn vương vấn.

tiếng Anh

Although my grandmother lived out her long life in the shadow of Rainy Mountain, the immense landscape of the continental interior lay like memory in her blood.

tiếng Việt

Dù bà tôi đã sống trọn tuổi xuân xanh dưới bóng núi Rainy, nhưng cả một không gian nội tâm mênh mông của lục địa vẫn chảy trong ký ức bà như dòng máu.

Tảng đá mang trong mình một câu chuyện

Trong số những địa danh điểm xuyết hành trình ấy, Tsoai – tảng đá có tên – chiếm vị trí đặc biệt. Theo Momaday, nó không đơn thuần là một mốc địa lý, mà là một câu chuyện hoàn chỉnh. Thần thoại khai sinh gắn liền với nó kể về một người đàn ông đói khát, tuyệt vọng, gặp gỡ một sinh thể bí ẩn trong hẻm núi. Sinh vật nửa hươu nửa chim ấy đề nghị một giao ước: đổi lấy sự đồng hành của ông, nó sẽ nuôi sống người Kiowa. Và thế là Tai-me, biểu tượng linh thiêng, bước vào lịch sử của họ. Từ đó, người Kiowa không còn chỉ là một tộc người vật lộn sinh tồn; họ trở thành một cộng đồng chiến binh, tâm linh, gắn bó với mặt trời.

Câu chuyện này không chỉ là truyền thuyết. Nó là cách hiểu thế giới, là chìa khóa để nắm bắt cách một dân tộc tự định nghĩa qua mối quan hệ với đất đai, muông thú và những sức mạnh vô hình. Tảng đá Tsoai không phải biểu tượng trừu tượng: nó là điểm neo của bản sắc tập thể, nơi ký ức, ngôn ngữ và tâm linh giao thoa. Với Momaday, tảng đá ấy là bằng chứng hữu hình cho thấy lịch sử không chỉ được viết trong sách vở, mà còn được khắc vào chính cảnh quan.

Ký ức như ngôn ngữ sống

Sức mạnh của The Way to Rainy Mountain nằm ở ý tưởng này: ký ức không chỉ là hồi ức, mà là một ngôn ngữ vận động. Momaday nhận thấy những câu chuyện truyền miệng của người Kiowa đã chịu nhiều tổn thương theo thời gian. Thế nhưng, dù đã đứt gãy, chúng vẫn giữ nguyên sức mạnh. Mỗi lần kể lại là một sáng tạo mới, một hành động tưởng tượng hồi sinh quá khứ. Hành trình đến Rainy Mountain không phải cuộc hành hương đến một địa điểm cố định, mà là cuộc thám hiểm không ngừng đổi mới, nơi cảnh quan trở thành nền tảng cho một ký ức luôn được tái sáng tạo.

Quan niệm về ký ức như câu chuyện sống động này mang chiều sâu cá nhân sâu sắc. Momaday nhắc đến bà mình, người chưa từng rời bóng núi Rainy, nhưng tâm hồn bà đã ngao du qua những câu chuyện về người Crow hay vùng Black Hills. Với ông, những câu chuyện ấy không phải truyền thuyết xa vời, mà là những chân lý đã sống, chân thực như những ngọn núi ông từng đi qua. Khi dấn thân vào hành trình của riêng mình, ông tìm cách nhìn thấy những gì bà đã chiêm ngưỡng bằng đôi mắt tâm hồn: một thế giới nơi mỗi địa điểm là một trang sử, và mỗi câu chuyện là một phần của cảnh quan.

Cảnh quan như tấm gương tâm hồn

Mối liên hệ giữa người Kiowa và lãnh thổ của họ sâu đậm đến mức gần như trở thành hữu cơ. Momaday miêu tả vùng Yellowstone như một miền hồ sâu rừng thẳm, nơi chân trời luôn như bị giam giữa những bức tường núi. Thế nhưng, dù đẹp đẽ đến đâu, ông vẫn cảm thấy ngột ngạt: tự do ông tìm thấy ở đó là tự do của đại bàng, chứ không phải của con người. Quan sát này hé lộ một chân lý rộng lớn hơn: cảnh quan không vô tư. Nó mang trong mình dấu vết của những cuộc đời đã đi qua, những giấc mơ đã nở rộ, những cuộc đấu tranh đã diễn ra.

Với người Kiowa, đất đai không phải tài sản để sở hữu, mà là đối tác để lắng nghe. Cuộc di cư, liên minh với Tai-me, mối quan hệ với thảo nguyên: tất cả đều nằm trong một tầm nhìn nơi con người và phi nhân không tách biệt, mà tham gia vào một cuộc đối thoại không ngừng. Tảng đá Tsoai không phải vật thể, mà là một người đối thoại. Theo nghĩa đó, ký ức của người Kiowa không phải kho lưu trữ, mà là cuộc trò chuyện liên tục với thế giới.

Làm cho lịch sử trở nên kỳ diệu trở lại

Điều Momaday đề xuất là một cách thức làm cho lịch sử trở nên kỳ diệu trở lại. Không phải bằng cách lãng mạn hóa nó, mà bằng cách đưa nó về với chiều kích cụ thể nhất: một câu chuyện triển khai trong không gian và thời gian, được những giọng nói nối tiếp qua các thế hệ nâng đỡ. Hành trình đến Rainy Mountain không phải cuộc tìm về hoài niệm, mà là một hành động kháng cự. Bằng cách kể lại những câu chuyện ấy, bằng cách neo chúng vào cảnh quan, Momaday trao lại tiếng nói cho những người từng bị đẩy vào im lặng.

Ký ức, với ông, không phải gánh nặng, mà là sức mạnh. Nó cho phép giành lại một bản sắc đang bị đe dọa bởi sự lãng quên. Theo nghĩa đó, The Way to Rainy Mountain không chỉ là một cuốn sách: đó là lời mời nhìn thế giới khác đi, lắng nghe những câu chuyện mà đá, sông và gió mang theo. Và có lẽ, qua đó, tìm lại một phần của chính mình mà ta đã lãng quên.