Etnik Temizlik

Etnik temizlik: bir araya geldiklerinde, süpürgenin masumiyetini bir suçun gölgesine dönüştüren iki sözcük. İspanyolca, başka diller gibi, ev içi metaforların gücünü kullanarak tarif edilemezi örtbas etmeyi bilmiştir. Burada temizlik, yok etmenin eşanlamlısı olur; dil ise gerçeğin yerine örtmeceyi geçirerek suç ortağına dönüşür. Bu saptırma tesadüf değildir, bir stratejidir: kabul edilemezi, düzenin kılığına büründürerek kabul edilebilir kılmak.

Sözcüğün Altındaki Anlam

Başlangıçta limpieza, bir mekânı ya da nesneyi temizleme, arındırma eylemini ifade eder. Terim, Latincedeki limpidus kökünden gelir; berraklığı, saydamlığı, dolayısıyla da kirden arınmış olmayı çağrıştırır. İlk kullanımında somut eylemlere —yıkamak, süpürmek, dezenfekte etmek— karşılık gelir; ardından metafor yoluyla daha soyut kavramlara uzanır: ahlaki saflık, dürüstlük, hatta toplumsal arındırma. İşte bu sonuncusu, zaten belirsizliklerle yüklü olan anlamı, örgütlü şiddete maske olarak kullanılmak üzere saptırılacaktır. Kayma tesadüfi değildir: düzenin, hatta zorla dayatılmış olsa bile, bir tür temizlik olarak sunulabileceği fikrine dayanır.

Kaymanın Soykütüğü

Limpieza étnica saptırması, sözcüklerin eylemlerin vahametini hafifletmek için kullanıldığı uzun bir dil manipülasyonu geleneğinin parçasıdır. İfade, siyasi ve medyatik söylemlerde ortaya çıkar; soykırım ya da zorunlu göç kampanyalarını meşru gösterirken, onları neredeyse hijyenik bir operasyon gibi sunar. Terimin seçimi tesadüf değildir: ortadan kaldırılması gereken bir şey varmış izlenimi uyandırır, oysa ortada yalnızca yıkım vardır. Álex Grijelmo, La seducción de las palabras adlı eserinde bu mekanizmayı şöyle açığa çıkarır:

123 Sırp soykırımcısı Slobodan Milošević, Nazizmden onlarca yıl sonra, neredeyse yüzyılın değişim döneminde, “etnik temizlik” (soykırım) ifadesini yaygınlaştıracak ve benzer bir dil oyunuyla manipülasyonlarını sürdürecekti.

Alıntı, saptırmanın özünü ortaya koyar: limpieza étnica, “soykırım”ın basit bir çevirisi değil, şiddeti silikleştiren bir yeniden formülasyondur. Limpieza sözcüğü, metodlu, neredeyse teknik bir eylemi çağrıştırırken; étnica ise kurbanları soyut, insani nitelikten yoksun bir kategoriye indirger. Terimin, propagandanın haklı çıkarmaya çalıştığı bağlamlarda popülerleşmesi tesadüf değildir. Örtmece gerçeğin yerine geçtiğinde, dil bir insanlıkdışılaştırma aracına dönüşür; cellatlar da kendilerini suçlu olarak değil, düzenin temsilcileri olarak sunabilir.

Aynı Örtü, Dilden Dile

Bu hareket yalnızca İspanyolcaya özgü değil. Başka diller de temizlik metaforunu kullanarak dehşeti gizleyen benzer formüllere başvurmuştur. Aşağıdaki tablo, her dilde aynı saptırma mekanizmasının yeniden üretildiği etno-politik-dilsel bir kesişimi gözler önüne serer.

Langue	Forme du mot	Attestation
Fransızca	nettoyage ethnique	●
İngilizce	ethnic cleansing	○
Almanca	ethnische Säuberung	○
İspanyolca	limpieza étnica	●
İtalyanca	pulizia etnica	○
Rusça	этническая чистка etnicheskaya chistka	○
Türkçe	temizlik operasyonu	○
Çince	种族清洗 zhǒngzú qīngxǐ	○

Fransızcada da « nettoyage ethnique » ifadesi aynı ilkeye göre işler. Éric Hazan, LQR. La propagande du quotidien adlı eserinde, temizlik retoriğinden ödünç alınan bu terimin, medya söylemine nasıl entegre edilerek suçun algısını hafiflettiğini vurgular. İspanyolcada olduğu gibi, nettoyage sözcüğü, aslında soykırımı adlandırması gereken yerde, neredeyse sıradan bir eylemi çağrıştırır. Aşağıdaki alıntı buna tanıklık eder:

Genel temizlik ideologları için —Kabil’den Grozni’ye, Refah’tan La Courneuve’e— en uygun kamu dili, yıldırma dilidir.

İki dil arasındaki paralellik çarpıcıdır: her iki durumda da ev içi söz dağarcığı, şiddeti perdelemek için saptırılmıştır. İspanyolcada da Fransızcada da mekanizma aynıdır: soykırımı bir temizlik operasyonuna indirgemek ve böylece onu görmek istemeyenlerin gözünde kabul edilebilir kılmak.

Sözcük Suç Ortağı

Limpieza étnica yalnızca bir terim değildir. Bir gösterge, bir açığa çıkarıcıdır: dilin gerçeği örtmek için nasıl kullanılabileceğini, ama aynı zamanda örtü kalktığında nasıl bir direniş aracına dönüşebileceğini gösterir. Şeyleri gerçek adlarıyla adlandırmak, sessizliğin suç ortaklığından kaçınmaktır. O halde soru basittir: örtmeceleri kabul etmeyi ne kadar sürdüreceğiz, sonunda berraklığı seçene dek?