Chủ quyền của sự sống: hai tiếng nói cho một sinh thái học phi trung tâm

Câu hỏi về một sinh thái học thoát khỏi nhân trung tâm được đặt ra qua hai mảnh ghép không đối đáp nhưng mở ra những hướng đi riêng. Một đến từ suy tư về những phương thức tư duy phi nhân, một bắt nguồn từ truyền thống triết học gắn với thể chế. Hai tiếng nói này không đối lập, song sự gặp gỡ của chúng đòi hỏi trước hết phải phân biệt.

Rừng như chủ thể tư duy

Kohn đề xuất một lối vào qua huyền thoại và lịch sử, không phải như những phạm trù trừu tượng, mà như những thành tố của một cuộc khảo cứu về cách sự sống tự kiến tạo. Đoạn trích không mô tả một lý thuyết hoàn chỉnh, mà chỉ là điểm khởi đầu:

1988 Giới thiệu: Huyền thoại và Lịch sử. Trong Rethinking History and Myth: Indigenous South American Perspectives on the Past.

Mảnh ghép này không khẳng định rằng rừng tư duy theo cách con người tư duy, cũng không cho rằng huyền thoại và lịch sử là những thuộc tính chung của các dạng sống khác. Nó chỉ gợi ý rằng những khái niệm ấy được vận dụng để tái suy nghĩ về quan điểm của các cộng đồng bản địa Nam Mỹ đối với quá khứ. Sự dịch chuyển mà Kohn thực hiện nằm ở chỗ không mặc định rằng những phạm trù này chỉ thuộc về con người. Rừng, theo cách nhìn này, không phải đối tượng nghiên cứu, mà là bối cảnh nơi những hình thức ý nghĩa nảy sinh, độc lập với ý thức nhân loại.

Cách tiếp cận này cho thấy năng lực hành động của sự sống không đơn thuần là sự phóng chiếu nhân hình. Nếu rừng “tư duy”, đó không phải là sự bắt chước tư duy con người, mà là sự triển khai những logic riêng, có thể tiếp cận qua những câu chuyện không thuộc về khoa học phương Tây. Ở đây, huyền thoại và lịch sử không phải công cụ khái niệm áp đặt lên sự sống, mà là cách sự sống tự biểu hiện qua thực hành và tri thức địa phương.

Một đạo đức neo đậu trong thời gian

Naess, ngược lại, đặt suy tư của mình trong một khuôn khổ thể chế và lịch sử. Đoạn trích không trực tiếp bàn về năng lực hành động của sự sống, mà về tính liên tục của một truyền thống tư tưởng:

Trường Đại học đã in ấn và xuất bản liên tục từ năm 1584. Sinh thái học, những góc nhìn triết học.

Sự nhắc đến này không phải ngẫu nhiên. Nó nhắc nhở rằng tư duy sinh thái, như Naess hình dung, gắn liền với một lịch sử dài, lịch sử của một thể chế đã sản sinh và phổ biến tri thức. Khác với Kohn, người phi trung tâm cái nhìn bằng cách tích hợp những góc nhìn ngoài phương Tây, Naess vẫn ở trong một khuôn khổ nơi sinh thái học trước hết là một vấn đề triết học, tức là một bộ môn nhân loại, dù mục tiêu là tái suy nghĩ mối quan hệ với sự sống.

Đạo đức của Naess không phủ nhận tự chủ của sự sống, nhưng xuất phát từ một vị thế nhân loại: của một chủ thể tìm cách thiết lập những quan hệ tôn trọng với môi trường. Tính liên tục của trường đại học từ năm 1584 không phải chi tiết nhỏ, mà là cách nhấn mạnh rằng suy tư sinh thái nằm trong một truyền thống, với những giới hạn và khả năng của nó. Nó không tự nhận đại diện cho sự sống, mà đề xuất những nguyên tắc định hướng hành động con người trong lòng sự sống.

Một đỉnh chung?

Hai mảnh ghép này không hội tụ về một tổng hợp rõ ràng, nhưng chia sẻ cùng một mối bận tâm: làm sao nghĩ sự sống mà không quy giản nó thành đối tượng thụ động? Kohn thực hiện điều đó bằng cách khám phá những phương thức tư duy phi nhân, Naess bằng cách neo một đạo đức quan hệ vào truyền thống thể chế.

Một bên dịch chuyển trọng tâm suy tư ra ngoài con người, mà không phủ nhận tính đặc thù của tri thức nhân loại. Bên kia vẫn giữ con người làm điểm khởi đầu, nhưng mở rộng phạm vi trách nhiệm của nó. Sự gặp gỡ của họ không giải quyết căng thẳng giữa một sinh thái học phi nhân trung tâm và một sinh thái học gắn với những khuôn khổ nhân loại, song cho thấy hai cách tiếp cận này có thể song hành.

Kohn đề xuất nhìn sự sống như một chủ thể độc lập, không cần dịch nó sang những phạm trù nhân loại. Naess gợi ý rằng con người có thể là tác nhân ý thức về vị trí của mình trong một tổng thể rộng lớn hơn, mà không tự nhận là trung tâm. Hai góc nhìn này không loại trừ nhau: chúng mời gọi nghĩ sinh thái học như một cuộc đối thoại giữa những phương thức tư duy và truyền thống đạo đức, không ép buộc chúng phải thống nhất.

Chủ quyền của sự sống, nếu tồn tại, không được tuyên bố. Nó được khám phá qua thực hành, câu chuyện và thể chế, mỗi thứ theo cách riêng, cố gắng dành chỗ cho nó.