Mavi gökyüzü canlı bir arşiv olarak
Tıva bilincinde gökyüzü üzerine bir tefekkür
ıva göğü, bozkırların üzerine gerilmiş edilgen bir tuval değildir. Galsan Çınag’a göre o, soluk alır, hatırlar ve fısıldar. The Blue Sky adlı eserinde, Moğolistan’daki Tıva halkının yazarı ve lideri, gökyüzünü yalnızca bir fon olarak değil, geçmiş yaşamların hazinesi ve geleceklerin rehberi olarak sunar. Bu tefekkür, onun için gökyüzünün kuşaklar arasındaki görünmez bağları nasıl ördüğünü, kolektif hafızanın gök mavisinde nasıl duvarsız bir kütüphane gibi kaydedildiğini kavramaya çalışır.
Gökyüzü sessiz bir tanık olarak
Galsan Çınag, Tıva göğünün asla boş olmadığını gözlemler. Ataların izlerini, şarkılarını, yolculuklarını, acılarını taşır içinde. Bir kopuş anından söz ederken —toz bulutu içinde uzaklaşan bir kalabalık, gökyüzünün kaybolduğu bir gün— bu, meteorolojik bir betimlemeden çok, kültürel dağılmanın bir metaforudur. Gökyüzünün yokluğu, referansların silinmesi, yaşayanlarla onları aşan şeyler arasındaki ortak dilin kaybıdır. Tıvalar için gökyüzü nötr bir uzam değildir: O, tarihin aynası, unutulmaktan kaçan hikâyelerin bekçisidir.
Gökyüzünün canlı bir arşiv olarak bu kavrayışı, somut bir deneyime dayanır. 1940’larda Moğolistan’da doğan Galsan Çınag, göçebe gelenekleri silmeye çalışan bir komünist rejim altında yaşamıştır. Ne var ki, asimilasyon çabalarına rağmen gökyüzü bir sığınak olarak kalmıştır. Onun, halkını Altay Dağları’na geri götürmek için düzenlediği kervanların tanığı olmuştur; ataların hikâyelerinin yeniden yankılanabileceği bir toprağa dönüşün. Bu bakış açısında gökyüzü, manzaranın bir unsuru olmaktan öte, direnişin bir faili, yaşayanların süreklilik arayışında bir suç ortağıdır.
Gökyüzünün nefesi rehber olarak
Gökyüzü arşivliyorsa, yol da gösterir. Galsan Çınag, bozkırları kateden o meltemin, tozu kaldıran o rüzgârın bir ses olduğunu ima eder. İnsanlara daha büyük bir bütün içindeki yerlerini hatırlatan bir sestir bu. Tıva geleneklerinde gökyüzü soyut bir kavram değil, elle tutulur, neredeyse bedensel bir varlıktır. Göçebelerin onun hareketlerinde, renklerinde kararlarını yönlendirecek işaretler okuması nadir değildir. Gökyüzü pasif bir gözlem nesnesi değildir: O, günlerin dansında bir muhatap, bir ortaktır.
Gökyüzüyle kurulan bu yakın ilişki, Batı’da sıkça karşılaşılan ve gökyüzünü ölçülebilir, büyüsüz bir fiziksel uzama indirgeyen anlayışa radikal biçimde karşıttır. Galsan Çınag için gökyüzü dinleyen, yanıt veren, hatırlayan bir bilinçtir. Gökyüzü olmayan bir günden söz ettiğinde, sanki insanlığın bir parçası hafızasından yoksun bırakılmıştır. Bu bakış açısında gökyüzü, basit bir doğa olayı değildir: O, varoluşun bir boyutu, yaşayanları ve ölüleri saran anlamın ek bir katmanıdır.
Kolektif hafıza göksel bir miras olarak
Galsan Çınag’a göre Tıva göğü, kitaplara ya da yazılı arşivlere emanet edilemeyen hikâyelerin son sığınağıdır. Sözlü aktarımın uzun süre ana iletim yolu olduğu bir kültürde, gökyüzü hafızanın nihai dayanağı haline gelir. Ataların şarkıları, dağların efsaneleri, kahramanların destanları: Hepsi gök mavisinde yaşar, dinlemeyi bilenler için yeniden canlanmaya hazırdır. Gökyüzü donmuş bir müze değil, hikâyelerin dolaştığı, dönüştüğü ve bugünü etkilemeye devam ettiği dinamik bir uzamdır.
Gökyüzünün taşıdığı kolektif hafıza fikri, yaşayanı birbiriyle bağlantılı bir bütün olarak gören daha geniş bir anlayışla örtüşür. Tıvalar gibi yerli halklar, dünyayı —gökyüzü, toprak, hayvanlar, insanlar— aynı soluğu paylaşan bir ilişkiler ağı olarak algılar. Gökyüzü, varoluşun diğer boyutlarından ayrı değildir: Onun uzantısı, yansıması, bazen de efendisidir. Bu anlamda, gökyüzünü yeniden büyülemek, göksel enginlikte etkin bir varlığı, bizi aşan ve birleştiren bir gücü yeniden görmeyi öğrenmektir.
Dünyayı yeniden büyülemek için bir ses
Yazar ve lider olarak Galsan Çınag, sözle dünyayı yeniden büyüleme iradesini cisimleştirir. Leipzig’de öğrenim gördükten sonra Almanca yazdığı eser, Tıva gelenekleri ile daha geniş bir okur kitlesi arasında bir köprüdür. Ne var ki, dildeki bu mesafeye rağmen betimlediği gökyüzü, içsel, neredeyse bedensel bir deneyime kök salmıştır. Bu, şiirsel bir soyutlama değil, yaşanmış bir gerçeklik, silinmeye direnen bir dünyaya dair bir tavırdır.
Gökyüzünü canlı bir bilinç olarak ele alan bu bakışı düşündüğümüzde, yeniden büyülemenin yeni inançlar icat etmek değil, her zaman orada olanları yeniden keşfetmek olduğunu anlarız. Galsan Çınag’ın betimlediği Tıva göğü, bir metafor değildir: O, dünyayı algılama biçimidir; çevremizdeki şeylere daha fazla dikkat, daha fazla saygıyla kulak verme çağrısıdır. Belki de en değerli ders şudur: Gökyüzü fethedilecek bir uzam değil, tanınacak, onurlandırılacak ve bizi yönlendirmesine izin vereceğimiz bir varlıktır.
İngilizce GALSAN TSCHINAG, whose name in his native Tuvan language is Irgit Schynykbajoglu Dshurukuwaa, was born in the early forties in Mongolia.
Türkçe Galsan Tschinag, Tıva dilindeki asıl adıyla Irgit Şınıkbayoğlu Curukuvva, kırklı yılların başında Moğolistan’da doğdu.
Alıntılanan Kaynaklar
- Galsan Tschinag, The Blue Sky, baskı Milkweed Editions, 2010 (orig. allemand, Insel Verlag, 1999), çev. Katharina Rout (anglais) ; rendu français maison.