Görü Olarak Kutsal Çember Etiği
Black Elk ve yaşama dair kolektif sorumluluk
Black Elk’te görü, yalnız bir armağan değildir. Dünyayı taşımak, onun yarıklarını kolektif bir dikkatle onarmak için bir çağrıdır. Little Big Horn yakınlarındaki kamp çemberlerinden söz ederken, yalnızca bir mekân düzeninden bahsetmez: her topluluk, her aile, her varlığın daha büyük bir bütün içinde yer bulduğu bir yeryüzü yaşama biçimini açığa çıkarır. Altı çadır çemberi, dağılmış gruplar, ayı gücünün etrafında toplanmış şifacılar – tüm bunlar, sorumluluğun paylaşıldığı kutsal bir coğrafya oluşturur. Black Elk’e göre, görüye eren kişi onu sahiplenmez; onun koruyucusu olur, kendi halkı için.
Ayı törenine katılışı, bu yükümlülüğü somutlar. Bir şifacı, onu oraya çağırır; tesadüf değil, ruhlar dünyasıyla zaten uyumlu bir gücü onda sezdiği içindir bu. Black Elk kendini seçilmiş biri olarak sunmaz; gücün, onu almış olanlarla ona ihtiyaç duyanlar arasında dolaştığı bir zincirin halkasıdır. Görülerin paylaşıldığı ayı topluluğu, bu etiğin cisimleşmiş halidir: ruhani güç bir ayrıcalık değil, bir görevdir. Onu taşıyan kişiden, dünyanın dengesini yeniden kurmak için kullanmasını talep eder; özellikle de etrafındaki dünya parçalanırken.
Kırık çember ve bitmemiş görev
Black Elk, halkının yaşamının, bir zamanlar bu kutsal çemberler etrafında örgütlenmişken, fetihle birlikte dağıldığını gözlemler. Kullandığı metaforlar –ulusun çemberini yeniden kurmak, ağacı çiçeklendirmek– şiirsel imgeler değil, somut zorunluluklardır. Ayrılıkların şiddetine rağmen, varlıklar arasındaki bağı canlı tutma sorumluluğunu işaret ederler. Kendi yaşamı, görece bir başarısızlığın tanıklığına dönüşür – inanç eksikliğinden değil, bu görevi neredeyse imkânsız kılan maddi ve siyasi koşullardan ötürü. Yine de, yaşlılığında bile, görünün hâlâ gerçek olduğuna, yalnızca yeniden etkinleştirilmeyi beklediğine inanmayı sürdürür.
Bu ısrar, saf bir iyimserlik değildir. Temelinde derin bir inanç yatar: ruhani hakikatler koşullara bağlı değildir. Görüyü aldığında güçlüyse, hâlâ güçlüdür; çünkü insanlık tarihini aşan bir düzene aittir. Değişen, insanların onu tanıma kapasitesidir. Black Elk’e göre, kutsalın hafızası, insanların bakışlarındaki karanlıkta yitip gider. Görü ise, gökyüzü ve yeryüzü gibi, tüm canlılar için baba ve ana olmaktan asla vazgeçmediği için, bozulmadan kalır.
Yerel bir sözün evrenselliği
Anlatısının gücü, belirli bir kültüre derinden kök salmış bir deneyim ile sınırları aşan bir kapsam arasındaki gerilimden gelir. Black Elk, bir halk adına konuşmaz; görmüş ve bu görünün yükünü taşıyan bir adamın benzersiz konumundan konuşur. Yine de sözleri, Dakota ovalarının ötesine yankılanır. İki ayak üzerinde yürüyen, dört ayak üzerinde yürüyen ya da sessizce büyüyen tüm varlıkların birbirine bağımlılığına dair ortak bir hakikate dokunur.
Bu evrensellik, bir seyreltme değildir. Kesinlikten doğar: ruhani olanı somuttan ayırmayı reddeden bir düşüncenin kesinliğinden. Kartal tüyleri, şarkılar, kamp çemberleri soyut semboller değil, dünyayı bağlayan eylemlerdir. Black Elk, rüzgârı, hayvanları, bitkileri ve insanları canlandıran güçlerin birliğini anarken, bir felsefe sunmaz; her hareketin önem taşıdığı bir dünyada var olma biçimi önerir. Görü, artık kişisel bir vahiy değil, daha geniş bir harekete katılma davetidir: tanınmayı ve korunmayı talep eden yaşamın kendisine.
İngilizce Neihardt uses “Power of the World,” “the powers that are one Power,” and “Spirit of the World,” and “Spirit,” as alternate translations for Black Elk’s “Great Spirit,” the literal translation of the Lakota designation, WakhᲠthá˛ka, a subtle change that lends a universal sense.
Türkçe Neihardt, Black Elk’in « WakhᲠthá˛ka » lakota ifadesinin karşılığı olarak « Dünyanın Gücü », « tek bir Güç oluşturan güçler », « Dünyanın Ruhu » ve « Ruh » terimlerini kullanır; bu, « Büyük Ruh »un birebir çevirisinden daha evrensel bir boyut kazandırır.
Görü olarak sorumluluk
Black Elk’in görüsü canlı kalmışsa, bunun nedeni hiçbir zaman kişisel bir mülk olarak tasarlanmamış olmasıdır. O, bir yükümlülüktür; hatta bir yüktür, onu almış olanların omuzlarına biner. Çemberler kırıldığında, ağaçlar çiçek açmadığında, bu sorumluluk daha da acil hale gelir. Kutsalı seyretmekle yetinmeyi değil, onu yeniden tesis etmek için harekete geçmeyi gerektirir.
Bu ilişki etiği, uzak bir ideal değildir. En basit hareketlerde kendini gösterir: hastaları iyileştirmek, toprağa şarkı söylemek, herkesin yerini bulacağı şekilde kampları düzenlemek. Black Elk’e göre, bu eylemler ikincil değildir. Görünün yaşamaya devam etmesinin koşuludurlar. Çünkü kutsal çember bir soyutlama değildir: onu kabul edenlerin ellerinde, günlük yaşamın dokusunda örülür.
Alıntılanan Kaynaklar
- Black Elk, Black Elk Speaks, baskı University of Nebraska Press, éd. annotée 2014 (1ʳᵉ éd. William Morrow, 1932), çev. paroles de Black Elk mises en mots par John G. Neihardt ; rendu français maison.