Luật của đất: Đạo đức bản địa như lắng nghe sự sống

Chân dung Mary Graham, nhà tư tưởng kombumerri

Luật của đất: Đạo đức bản địa như lắng nghe sự sống
Internet Archive Book Images — Hướng dẫn tổng quan về các phòng triển lãm của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ (1939) (14758803196). Wikimedia Commons, CC0.
Đ

Đất không phải là phông nền. Nó là nền móng của một luật lệ không được viết ra, mà được sống, được thở, được truyền lại qua cử chỉ lặp đi lặp lại và sự chú tâm vào những dấu vết tổ tiên để lại. Theo Mary Graham, luật ấy không phải là tập hợp những quy định để áp dụng một cách máy móc, mà là một trí tuệ chung chia sẻ với cảnh quan, một cách hiện diện trên đời nơi mỗi hành động đều nằm trong một chuỗi liên tục rộng lớn hơn cá nhân. Đối với bà, đạo đức bản địa không thu gọn vào một bộ quy tắc: nó nảy sinh từ mối quan hệ năng động với lãnh thổ, nơi con người chỉ là một mắt xích trong mạng lưới những mối liên kết thiêng liêng. Tầm nhìn này, bắt rễ trong một thời gian dài và nhận thức về sự sống như một thực thể có tâm thức, đưa ra một lựa chọn triệt để thay thế cho những hệ thống dựa trên sự thống trị hay khai thác.

Một luật tự nhiên, không phải một hệ tư tưởng

Mary Graham nhận thấy xã hội bản địa tiếp cận thời gian khác với các xã hội phương Tây. Nơi những xã hội sau thường ưu tiên các chiến thuật ngắn hạn, thì xã hội bản địa lại suy nghĩ theo thế hệ, thậm chí theo thiên niên kỷ. Góc nhìn chiến lược này bắt nguồn từ một đạo đức giữ gìn, trong đó vấn đề không phải là sở hữu, mà là bảo tồn sự cân bằng. Theo bà, cách tiếp cận này không dựa trên những kế hoạch lý thuyết hay những lý tưởng đạo đức trừu tượng, mà trên những hành động được lặp lại cho đến khi chúng trở thành bản năng thứ hai. Đạo đức không được ban hành: nó được vun trồng, như người ta vun trồng một khu vườn, điều chỉnh từng cử chỉ theo nhu cầu của đất và cây cối.

Tầm nhìn này đối lập với cái mà Mary Graham gọi là logic kiểm soát, nơi con người đặt mình vào trung tâm, tách biệt khỏi phần còn lại của sự sống. Trong một hệ thống như vậy, cái thiêng thường bị công cụ hóa, thu gọn thành những giáo điều tôn giáo hay chính trị, cuối cùng giam cầm tư duy trong những thứ bậc cứng nhắc. Cá nhân ở đó được định nghĩa bởi địa vị, phần thưởng, nỗi sợ hãi của mình, hơn là bởi sự thuộc về một tổng thể. Ngược lại, luật bản địa, như cách bà trình bày, không đề xuất một bản sắc cố định, mà là một vị trí trong mạng lưới các mối quan hệ. Mỗi người tìm thấy ý nghĩa của mình tại một điểm cụ thể trên cảnh quan, nơi giao thoa giữa những câu chuyện của Các Vị Sáng Tạo và những mối quan hệ họ hàng.

tiếng Anh

Stories are like our archives, detailing how Creator Beings from under the earth arose to shape the land and to create the landscape.

tiếng Việt

Những câu chuyện như kho lưu trữ của chúng ta, kể lại cách Các Vị Sáng Tạo trồi lên từ lòng đất để tạo hình cho mặt đất và kiến tạo cảnh quan.

Mary Graham, Graham Philosophical Underpinnings 2008  — ấn bản dựa trên bản dịch tiếng Pháp của nhóm dịch giả, Australian Humanities Review, số 45, 2008 (ANU Press, truy cập mở), dịch viasophia

Cảnh quan như kho lưu trữ sống động

Đối với Mary Graham, lãnh thổ không chỉ là một nền tảng vật lý đơn thuần, mà là một kho lưu trữ sống động, nơi mỗi yếu tố đều kể lại một câu chuyện. Những câu chuyện về Các Vị Sáng Tạo, những đấng từ lòng đất trồi lên để tạo hình thế giới, không phải là những huyền thoại xa xôi, mà là những chân lý ăn sâu vào đất. Sau khi dạy dỗ con người về luật giữ gìn, quan hệ họ hàng và nghi lễ, các vị ấy trở về lòng đất, để lại những dấu tích thiêng liêng. Những địa điểm này không phải là nơi thờ phụng theo nghĩa phương Tây, mà là những điểm kết nối, nơi bản chất của tổ tiên vẫn tiếp tục hiện diện. Theo tầm nhìn này, mỗi người đều mang trong mình một phần của những linh hồn sáng tạo ấy, điều đó vừa trao cho họ một bản sắc, vừa trao cho họ một trách nhiệm: trách nhiệm trông nom một phần của sự sống.

Cách nhìn nhận cảnh quan như một thực thể tâm linh và tinh thần đòi hỏi một sự lắng nghe chủ động. Luật lệ không áp đặt như một mệnh lệnh, mà tự hé lộ qua những tương tác với thế giới tự nhiên. Mary Graham nhấn mạnh rằng nhận thức này không chỉ dành riêng cho người bản địa: nó thuộc về một sự hiểu biết phổ quát về mối liên hệ giữa con người và môi trường. Điểm khác biệt nằm ở cách luật ấy được sống. Trong khi các hệ thống thống trị có xu hướng tách rời con người khỏi tự nhiên, thì tầm nhìn bản địa lại kết nối chúng trong cùng một tấm lưới, nơi mỗi sinh linh – cây cỏ, động vật, dòng sông – đều góp phần vào một sự cân bằng toàn thể.

Đạo đức của sự lặp lại và hiện diện

Đạo đức giữ gìn, như cách Mary Graham mô tả, không được truyền tải qua lời nói, mà qua hành động. Nó hiện thân trong những cử chỉ hàng ngày, những nghi lễ, những thực hành được lặp lại qua nhiều thế hệ, đến mức in sâu vào thân thể và ý thức. Cách tiếp cận này đối lập với những hệ thống dựa trên phần thưởng và trừng phạt, nơi hành động được thúc đẩy bởi nỗi sợ hãi hay tham vọng hơn là bởi một suy tư tập thể. Theo bà, những hệ thống như vậy dẫn đến một tâm lý sinh tồn hạn hẹp, nơi cá nhân không ngừng tìm kiếm sự thừa nhận, mà quên đi một tri thức chung về bản thân và thế giới.

Khái niệm suy tư tập thể, mà bà đề xuất như một giải pháp thay thế, dựa trên một quá trình trong đó cộng đồng cùng nhau chiêm nghiệm về hành động và trải nghiệm của mình. Đó không phải là một sự tự vấn cô đơn, mà là một cuộc đối thoại không ngừng với lãnh thổ và các sinh linh khác. Thực hành này, được tích hợp tự nhiên vào đời sống hàng ngày, giúp nuôi dưỡng một ý thức phi vị kỷ, nơi bản sắc cá nhân tan hòa vào mạng lưới các mối quan hệ. Đối với Mary Graham, chính sự tan hòa ấy cho phép con người đạt đến một sự trưởng thành xã hội, nơi họ không còn là kẻ chinh phục, mà là người giữ gìn.

Đất như nền tảng của bản sắc tập thể

Mary Graham nhấn mạnh một điểm cốt lõi: bản sắc bản địa không phải là một khái niệm trừu tượng, mà là một thực tại gắn liền với một địa điểm cụ thể. Mỗi người tìm thấy vị trí của mình trong một mạng lưới các mối liên kết trải dài khắp lục địa, nơi mỗi giao điểm tương ứng với một điểm trên cảnh quan được đánh dấu bởi những câu chuyện của tổ tiên. Tầm nhìn này bác bỏ ý niệm về một bản sắc được định nghĩa bởi những ranh giới chính trị hay những sự thuộc về ý thức hệ. Ngược lại, nó đề xuất một bản sắc linh hoạt, luôn đối thoại với lãnh thổ và các sinh linh khác.

Quan niệm này có những hệ quả sâu sắc đối với cách một xã hội hình dung tính bền vững của mình. Theo Mary Graham, một xã hội tự định nghĩa bằng mối liên hệ với đất không thể áp dụng logic săn mồi. Nó bị ràng buộc, bởi chính bản chất đạo đức của mình, phải suy nghĩ theo chu kỳ, theo sự đổi mới, theo sự tôn trọng. Luật bản địa, trong góc nhìn này, không phải là một tập hợp quy tắc để áp dụng, mà là một lời mời gọi nhận thức thế giới như một tổng thể sống động, nơi mỗi hành động đều có những tác động vượt xa khoảnh khắc hiện tại.

Lời mời suy tư lại về cái thiêng

Tầm nhìn của Mary Graham thách thức cách cái thiêng thường được hình dung trong các xã hội phương Tây. Đối với bà, cái thiêng không nằm trong những giáo điều hay thể chế, mà trong chính mối quan hệ giữa con người và lãnh thổ. Nó nảy sinh từ sự chú tâm dành cho những dấu vết tổ tiên để lại, từ sự thừa nhận những mối liên kết kết nối mọi sinh linh. Cách tiếp cận cái thiêng này mang tính bao trùm sâu sắc: nó không tách rời con người khỏi phần còn lại của sự sống, mà coi chúng như những đối tác trong cùng một cuộc phiêu lưu.

Tầm nhìn này đưa ra một giải pháp thay thế cho những hệ thống, khi tách rời con người khỏi tự nhiên, cuối cùng lại cắt đứt họ khỏi chính nhân tính của mình. Theo Mary Graham, chính sự tách rời ấy dẫn đến một tâm lý sinh tồn hạn hẹp, nơi cá nhân không ngừng tìm kiếm ý nghĩa mà không bao giờ tìm thấy. Ngược lại, một xã hội nhận ra vị trí của mình trong mạng lưới những mối quan hệ thiêng liêng có thể đạt đến một hình thức trưởng thành, nơi đạo đức không phải là một sự ràng buộc, mà là sự biểu đạt tự nhiên của sự thuộc về thế giới.

Kết luận: Lắng nghe như hành động chính trị

Tác phẩm của Mary Graham không chỉ mô tả một triết lý bản địa: nó đề xuất một ứng dụng cụ thể để suy nghĩ lại những nền tảng của xã hội. Bằng cách nhấn mạnh tầm quan trọng của sự lắng nghe chủ động, của việc lặp lại những cử chỉ đúng đắn và của suy tư tập thể, bà mời gọi một sự chuyển hóa sâu sắc trong cách chúng ta nhìn nhận thế giới. Sự chuyển hóa này không diễn ra thông qua những cải cách thể chế hay ý thức hệ, mà qua một sự thay đổi góc nhìn, nơi con người không còn coi mình là trung tâm của thế giới, mà trở thành một người giữ gìn giữa những người giữ gìn khác.

Đối với bà, luật của đất không phải là di sản của quá khứ, mà là một con đường cho tương lai. Nó đưa ra một câu trả lời cho cuộc khủng hoảng sinh thái và tinh thần mà các xã hội hiện đại đang trải qua, bằng cách nhắc nhở rằng tính bền vững không được ban hành, mà được sống, ngày qua ngày, trong mối quan hệ tôn trọng và sự chú tâm với sự sống. Theo nghĩa đó, công trình của bà không chỉ là một đóng góp cho tư tưởng bản địa: nó là lời mời gọi suy nghĩ lại về ý nghĩa của việc làm người.

Nguồn được trích dẫn

  • Mary Graham, Graham Philosophical Underpinnings 2008, ấn bản 1999 ; repris in Australian Humanities Review, n°45, 2008 (ANU Press, accès ouvert), dịch texte original anglais (voix kombumerri nommée) ; rendu français maison.