--- title: "Lời hay uống từ nguồn" sousTitre: "Với nghệ sĩ Shipibo-Konibo Chonon Bensho, *jakon joi* — lời hay — không hay vì nội dung của nó: nó hay khi vẫn uống từ nguồn cội và gắn bó với những điều khác." description: "Ainbon Jakon Joi: theo Chonon Bensho, hậu duệ của các bậc thầy Onanya, *jakon joi* — lời hay — không phải là lời có nội dung giáo huấn, mà là lời vẫn kết nối với nguồn cội của nó. Một tư tưởng đứt lìa các mối quan hệ không phải là « tiêu cực »: đó là lời của một bóng ma." date: 2026-06-30 lang: vi tradition: shipibo auteurs: ["Chonon Bensho", "Pedro Favarón"] --- # Lời hay uống từ nguồn Chonon Bensho mang hai cái tên. Ở giấy tờ, tại Yarinacocha, người ta ghi tên cô là Astrith Gonzales Agustín. Nhưng trong tiếng mẹ đẻ, tiếng Shipibo-Konibo, cô là *Chonon Bensho* — « én của vườn thuốc ». Nghệ sĩ, hậu duệ của các thầy lang Onanya, cô viết cùng chồng mình, Pedro Favarón, để truyền lại, một cách công khai, những gì cô được các bà của mình dạy dỗ. Và điều đầu tiên cô nói về tư tưởng, đó là nó có một phẩm chất — như nước có thể trong trẻo hay đọng lại. Our thinking is strong, koshi shina; our thinking is great, ani shina; our thinking is good, jakon shina; and our thinking is beautiful, metsa shina. Our word is strong, koshi joi, because it drinks from the same aerial and vegetal spring that fed the ancient Onanya. Tư tưởng của chúng ta mạnh mẽ, *koshi shina*; tư tưởng của chúng ta rộng lớn, *ani shina*; tư tưởng của chúng ta tốt đẹp, *jakon shina*; và tư tưởng của chúng ta đẹp đẽ, *metsa shina*. Lời nói của chúng ta mạnh mẽ, *koshi joi*, bởi nó uống từ cùng một nguồn khí và thực vật đã nuôi dưỡng các bậc Onanya xưa. Ngôn ngữ của chúng ta xếp tư tưởng vào số các năng lực: suy nghĩ là một thao tác tôi thực hiện, một mình, trong đầu. Chonon Bensho không mô tả một năng lực. Bà mô tả một chất liệu có thể mạnh mẽ — *koshi* —, rộng lớn — *ani* —, tốt đẹp — *jakon* —, đẹp đẽ — *metsa* —, và chỉ có những phẩm chất ấy vì một lý do chính xác: nó *uống*. Lời nói mạnh mẽ, bà nói, bởi nó uống từ nguồn đã nuôi dưỡng các bậc Onanya xưa. Lời hay — [*jakon joi*](https://viasophia.org/lexique/jakon-joi/), từ mà bà dùng làm tựa đề cho bài viết của mình — do đó không phải là lời có nội dung giáo huấn. Đó là lời vẫn còn kết nối với nguồn cội: tổ tiên, thế giới thực vật. Người ta không tạo ra nó, mà tưới đẫm nó. *[Voix de l'intérieur]* Ở đây người ta nói « theo Chonon Bensho », chứ không phải « người Shipibo nghĩ ». Bà viết dưới danh nghĩa hậu duệ của các Onanya; chồng bà, Pedro Favarón, sinh ra ở Lima và gia nhập cộng đồng qua hôn nhân, cùng ký tên — tiếng nói từ bên trong ở cấp độ thứ hai, không bao giờ được coi là tiếng nói của cả dân tộc. Và người ta chỉ đề cập đến những gì bà đã chọn công bố: các bài hát chữa bệnh, lễ nhập môn, tri thức bí truyền của các thầy lang đều nằm ngoài trang này. Ai nói như vậy là nói từ một thế giới nhất định. Một người phụ nữ hiểu biết phong tục của các bà mình và đi chân trần trên mảnh đất cha ông mình từng bước qua, theo Chonon Bensho, không phải là kẻ lạc loài trong thế giới. Cô không phải là *a mahua yoxin ghost, with no relationships or attachments* — một bóng ma không mối quan hệ, không ràng buộc. Còn kẻ đến từ bên ngoài, người xa lạ, bà gọi bằng một từ: *nawa*. Chồng bà không còn là *nawa* không phải vì ông đã học được một giáo lý nào đó, mà vì ông đã bước vào một mạng lưới những sinh linh cùng chia sẻ một nguồn cội và hiện tại. Ở đây, làm người nghĩa là gắn bó với những người khác. No one is in solitude. Rather, we all are in relationship, in bond. Không ai cô đơn. Ngược lại, tất cả chúng ta đều có quan hệ, đều liên kết với nhau. Cũng chính thế giới ấy mang lại ý nghĩa cho một từ khác của bà, [*akinananti*](https://viasophia.org/lexique/akinananti/) — công việc được làm cùng nhau, với tình yêu và niềm vui, vì lợi ích của tất cả. Lời nói và công việc có cùng một điều kiện: chúng chỉ có giá trị khi kết nối. Một lời nói không còn kết nối, một công việc chỉ nhằm mục đích lợi nhuận, đều là hành động của *nawa* — có thể đúng đắn, nhưng đã đứt lìa nguồn cội. Chúng ta cũng có một kỷ luật về « tư tưởng tốt ». Nhưng chúng ta hiểu ngược lại. Suy nghĩ tích cực, với chúng ta, là một kỹ thuật: tôi tự điều chỉnh tâm trạng, tối ưu hóa bằng một nỗ lực ý chí một nội tâm thuộc về riêng tôi, và thước đo của tư tưởng ấy chính là hạnh phúc của bản thân. Tư tưởng tốt ở đó là một sản phẩm tôi tạo ra. *Jakon shina* đi theo hướng ngược lại. Tư tưởng ở đó không thuộc về tôi: nó tốt khi vẫn kết nối — với tổ tiên, với thực vật, với những sinh linh được coi là chủ thể —, chứ không phải khi nó khiến tôi hài lòng. Và một tư tưởng đứt lìa tất cả những điều ấy, với Chonon Bensho, không phải là tư tưởng « tiêu cực » cần sửa chữa: đó là tư tưởng của một bóng ma, của một kẻ không ràng buộc. Trong khi chúng ta cố gắng suy nghĩ tốt hơn để sống tốt hơn, bà giữ lời mình sống động bằng cách không rời bỏ gốc rễ nuôi dưỡng nó. Còn lại câu hỏi mà bà để lại, chân trần trên mảnh đất của cha ông: một lời nói có giá trị vì điều nó nói ra — hay vì điều nó vẫn còn gắn bó?. --- **À lire aussi** - [Ses cheveux sont les racines du monde](https://viasophia.org/reenchanter/2026-06-30-ses-cheveux-sont-les-racines-du-monde/) - [À qui appartient le kené ?](https://viasophia.org/reenchanter/2026-06-19-a-qui-appartient-le-kene/) - [De qui descend le monde](https://viasophia.org/reenchanter/2026-06-24-de-qui-descend-le-monde/) ## Nguồn - Chonon Bensho & Pedro Favaron, *Ainbon Jakon Joi: The Good Word of an Indigenous Woman* — Terralingua, Langscape Magazine, vol. 9 (2020) — accès libre, dịch texte anglais traduit de l'espagnol par Tirso Gonzales ; rendu français maison Nguồn chính thức : https://viasophia.org/vi/reenchanter/2026-06-30-la-bonne-parole-boit-a-la-source/