--- title: "Chủ quyền như mối quan hệ" sousTitre: "Ba tiếng nói, một căng thẳng: tự chủ, liên minh, ảo tưởng" description: "Giữa lý tính Spinoza, liên minh phù thủy của Kopenawa và phê phán triệt để của La Boétie, chủ quyền mở ra như một trường lực, nơi tự chủ, tương hỗ và nô lệ đối đầu mà không giải quyết. Ba luận đề không hội tụ này phác họa cùng một câu hỏi: làm thế nào để cư ngụ trong quyền lực mà không bị nó sở hữu?" date: 2026-08-09 lang: vi tradition: undefined auteurs: ["Baruch Spinoza", "Davi Kopenawa", "Êtiênnơ đơ Laboéti"] --- # Chủ quyền như mối quan hệ Chủ quyền không phải là lãnh thổ để chinh phục, mà là mối quan hệ cần điều chỉnh. Ba luận đề làm chứng cho điều này, chúng từ chối dung hòa: với người thứ nhất, chủ quyền là thành quả của lý tính; với người thứ hai, là kết quả của điệu múa với cõi vô hình; với người cuối, là triệu chứng của một căn bệnh nguyên thủy. Không luận đề nào tự nhận nắm giữ chân lý về quyền lực, nhưng mỗi luận đề lại phơi bày một mặt của nó, như ba mảnh vỡ của cùng một tấm gương vỡ. Chính sự bất đồng ấy là bài học: chủ quyền không phải thứ để sở hữu, mà là thứ để thương lượng, đánh mất, tái sáng tạo. Nó ít là trạng thái hơn là chuyển động, ít là tài sản hơn là mối quan hệ. Đây là những tiếng nói của họ, ban đầu tách biệt, rồi đối đầu trong căng thẳng không thể giản lược. --- ## Spinoza: chủ quyền như chinh phục của lý tính Spinoza đề xuất một chủ quyền không phải thứ được ban phát, mà được kiến tạo. Nó không phải ân huệ hay di sản, mà là thành quả của nỗ lực: nỗ lực lý tính tự vận dụng chính mình. Quyền lực ở đây không phải vấn đề thống trị, mà là vấn đề sử dụng. Vấn đề không phải là ra lệnh, mà là trở nên có khả năng sống theo những nguyên tắc không phụ thuộc vào bất kỳ chủ nhân bên ngoài nào. Chủ quyền theo Spinoza là một tự chủ năng động, một sức mạnh triển khai đúng theo mức độ nó tuân theo tính tất yếu của lý tính. > và sẽ chẳng có ích gì nếu con người có thể dễ dàng được dẫn dắt để sống chỉ theo mệnh lệnh của Lý tính, như tôi sẽ sớm chứng minh. > > — **Baruch Spinoza**, *Éthique*, livre IV, § 44. éd. dựa theo bản dịch tiếng Pháp của Charles Appuhn (1913). Câu văn ngắn gọn, nhưng ý tứ rõ ràng: những công cụ của quyền lực (luật pháp, thể chế, cưỡng chế) chỉ cần thiết vì con người chưa sống theo lý tính. Chúng là những chiếc nạng cho một nhân loại còn chưa biết tự đi. Chủ quyền, trong viễn cảnh này, không phải đặc quyền của một quân vương, mà là năng lực tập thể tự trị chỉ bằng ánh sáng của trí tuệ. Nó đòi hỏi một biến đổi nội tâm, một biến hình của những cảm xúc khiến các cấu trúc thống trị trở nên thừa thãi. Spinoza không mô tả một thế giới lý tưởng, mà là một chân trời thực tiễn. Lý tính không phải trừu tượng, mà là sức mạnh tác động trong thực tại cụ thể của các mối quan hệ con người. Sống dưới sự chỉ dẫn của lý tính không phải là tuân theo một luật siêu việt, mà là nhận ra những mối liên hệ nhân quả kết nối con người với nhau và với thế giới. Chủ quyền được hiểu như vậy không phải là thuộc tính, mà là một quá trình: quá trình một cộng đồng học cách không cần chủ nhân bằng cách trở thành chủ nhân của chính mình. --- ## Kopenawa: chủ quyền như liên minh với cõi phi nhân Kopenawa không nói về lý tính, mà về điệu múa. Chủ quyền của ông không phải là chinh phục, mà là liên minh. Nó không đạt được bằng nỗ lực cá nhân, mà bằng mối quan hệ với những thực thể phi nhân: các *xapiri*, linh hồn phù thủy, những người bảo vệ thế giới. Sức mạnh không nằm ở sự làm chủ, mà ở khả năng sẵn sàng đối diện với những hiện diện ấy, khẩn cầu chúng, khiến chúng hành động. Chủ quyền ở đây không phải là tài sản, mà là sự tương hỗ. > Nếu không làm cho các *xapiri* nhảy múa, các ngươi sẽ chữa trị chúng như thế nào? Hãy trở thành phù thủy như tổ tiên các ngươi! > > — **Davi Kopenawa**, *La Chute du ciel*, ch. Lời kêu gọi. éd. dựa theo bản dịch tiếng Pháp của Bruce Albert (Plon, bộ sưu tập Terre humaine, 2010). Lời kêu gọi không khoan nhượng: không có *xapiri*, không có chữa lành, không có che chở, không có sự sống. Chủ quyền không phải vấn đề ý chí con người, mà là đối thoại với những sức mạnh vượt quá nó. Nó đòi hỏi một sự khai tâm, một quá trình học hỏi, một biến đổi bản thân để có thể giao tiếp. Phù thủy không phải là quân vương theo nghĩa cổ điển: ông ta không ra lệnh, mà thương lượng. Ông ta không sở hữu quyền lực, mà chia sẻ nó. Kopenawa không tách rời chính trị khỏi tâm linh. Chủ quyền không thể tách rời khỏi khả năng duy trì cân bằng thế giới, chữa lành những rối loạn, xoa dịu xung đột giữa con người và phi nhân. Nó không phải là quyền, mà là trách nhiệm. Nó không được tuyên bố, mà được thực hành. Và thực hành ấy đòi hỏi một sự khiêm nhường triệt để: thừa nhận rằng con người không phải là những tác nhân duy nhất của thế giới, rằng sự sống còn của họ phụ thuộc vào khả năng lắng nghe, đáp lại, liên minh. --- ## La Boétie: chủ quyền như ảo tưởng bi kịch La Boétie không đề xuất chủ quyền, mà phơi bày sự hư ảo của nó. Giọng ông là giọng của sự vỡ mộng: quyền lực không bao giờ ở nơi người ta tưởng. Nó không phải là chinh phục, cũng không phải liên minh, mà là nô lệ tự nguyện. Chủ quyền, trong viễn cảnh này, chỉ là một ảo giác, một câu chuyện con người tự kể để biện minh cho sự nô lệ của chính mình. Nó không phải là mối quan hệ, mà là sự thoái vị. > Hãy thử giải thích điều Montaigne đã làm và cách ông hiểu bổn phận của mình: bình luận về chính tác phẩm của La Boétie sẽ tự nhiên theo sau. > > — **Êtiênnơ đơ Laboéti**, *Discours de la servitude volontaire*, ch. Lời tự vấn. éd. dựa theo bản gốc tiếng Pháp (NXB P. Bonnefon, 1922). Câu văn kỳ lạ, gần như siêu hình: La Boétie nói về văn bản của chính mình như một đối tượng cần bình luận, như thể ông đã tách rời khỏi nó. Khoảng cách ấy mang tính tiết lộ. *Bài diễn văn* không phải là tuyên ngôn, mà là một cuộc phẫu thuật. Nó không tìm cách xây dựng chủ quyền, mà tháo dỡ cơ chế của nó. Nô lệ tự nguyện không phải là tai nạn, mà là một cấu trúc: con người khuất phục vì họ muốn thế, vì họ đã quên rằng mình có thể không làm như vậy. La Boétie không phủ nhận thực tại của quyền lực, mà phơi bày sự mong manh của nó. Nó chỉ mạnh vì con người tin rằng nó mạnh. Chủ quyền không phải là bản chất, mà là hiệu ứng của niềm tin. Nó không có thực chất, chỉ có những mắt xích: kẻ tuân phục, kẻ ra lệnh, kẻ biện minh. Nó không phải là mối quan hệ, mà là một chuỗi xiềng. Và chuỗi xiềng ấy, một khi đứt gãy, không để lại gì phía sau: không quyền lực, không tự do, chỉ là khoảng trống của chính ảo tưởng của nó. --- ## Hội tụ mà không tổng hợp: chủ quyền như trường lực Ba tiếng nói này không gặp nhau. Chúng không đưa ra những câu trả lời bổ sung, mà là những chẩn đoán không tương thích. Tuy nhiên, chính sự bất đồng ấy phác họa đường viền của một câu hỏi chung: chủ quyền là gì, nếu nó không phải là sở hữu hay thuộc tính, mà là mối quan hệ? Spinoza biến nó thành chinh phục của lý tính. Kopenawa, thành liên minh với cõi vô hình. La Boétie, thành ảo tưởng bi kịch. Không luận đề nào phủ nhận những luận đề khác. Mỗi luận đề lại dịch chuyển chúng. Lý tính Spinoza không phải là liên minh phù thủy, nhưng nó hé lộ sự cần thiết của liên minh ấy: nếu con người sống theo lý tính, có lẽ họ không cần nhảy múa với *xapiri* nữa. Liên minh của Kopenawa không phải là nô lệ tự nguyện, nhưng nó soi sáng khả năng của nô lệ ấy: nếu không có mối quan hệ với phi nhân, con người chẳng phải đã khuất phục trước những chủ nhân vô hình rồi sao? Sự phê phán của La Boétie không bác bỏ lý tính Spinoza, nhưng nó cho thấy giới hạn của lý tính: bản thân lý tính chẳng phải cũng là một tên gọi khác của nô lệ, nếu nó trở thành một thần tượng mới? Trong căng thẳng này, chủ quyền hiện ra như một trường lực. Nó không phải là lý tưởng để đạt tới, cũng không phải thực tại để mô tả, mà là một vấn đề để cư ngụ. Nó không thuộc về ai, mà luôn được thương lượng. Nó không phải là trạng thái, mà là chuyển động: chuyển động mà qua đó một cộng đồng trở nên có khả năng sống chung, không chủ nhân, không ảo tưởng, không từ bỏ. Spinoza đề nghị phó thác cho lý tính. Kopenawa, nhảy múa với linh hồn. La Boétie, đập vỡ xiềng xích. Không con đường nào là đúng. Tất cả đều cần thiết. Sự bất đồng của chúng là sức mạnh của chúng: nó ngăn chủ quyền đông cứng thành giáo điều, thành sở hữu, thành thần tượng. Nó giữ cho chủ quyền luôn mở, như một câu hỏi luôn cần được đặt lại. --- *[Note sur les sources]* **Ghi chú về nguồn tư liệu** Ba trích dẫn được chọn đều có tính giản lược cố ý. Chúng không tóm lược tác phẩm, mà cô đọng vấn đề. Spinoza nói về một thế giới nơi luật pháp trở nên vô dụng; Kopenawa nói về sự chữa lành thông qua điệu múa; La Boétie nói về một tác phẩm tự bình luận chính mình. Đọc cùng nhau, những mảnh ghép này không xây dựng một lý thuyết về chủ quyền, mà phơi bày một căng thẳng: giữa tự chủ, tương hỗ và phê phán. ## Nguồn - Baruch Spinoza, *Éthique* — dịch Charles Appuhn (1913) - Davi Kopenawa, *La Chute du ciel* — Plon, coll. Terre humaine, 2010, dịch Bruce Albert (propos yanomami recueillis et traduits) - Étienne de La Boétie, *Discours de la servitude volontaire* — dịch texte original (éd. 1922, P. Bonnefon) Nguồn chính thức : https://viasophia.org/vi/essais/2026-08-09-souverainete-comme-relation/