---
title: "İyi söz kaynağından içer"
sousTitre: "Shipibo-konibo sanatçısı Chonon Bensho için jakon joi — iyi söz — içeriğiyle iyi değildir: iyi olduğu sürece kaynağından içer ve başkalarına bağlı kalır."
description: "Ainbon Jakon Joi: Chonon Bensho, Onanya bilgelerinin torunu olarak, jakon joi — iyi söz — öğretici bir içeriğe sahip bir söz değildir; kaynağına bağlı kalmış bir sözdür. İlişkilerinden kopmuş bir düşünce « olumsuz » değildir: o, bir hayaletin sözüdür."
date: 2026-06-30
lang: tr
tradition: shipibo
auteurs: ["Chonon Bensho", "Pedro Favaron"]
---
# İyi söz kaynağından içer

Çhonon Bensho’nun iki adı var. Yurinaqucha’da nüfusa kaydedilirken Astrith Gonzales Agustín olarak yazılmış. Ama kendi dilinde, shipibo-konibo’da, *Chonon Bensho* — « tıbbın bahçelerinin kırlangıcı ». Sanatçı, Onanya şifacı-bilgelerinin torunu olarak, kocası Pedro Favaron ile birlikte, büyükannelerinden devraldıklarını açıkça aktarmak için yazıyor. Ve düşünceden söz ederken ilk söylediği şey, düşüncenin bir niteliği olduğu — tıpkı suyun canlı ya da durgun olabileceği gibi.

  
    Our thinking is strong, koshi shina; our thinking is great, ani shina; our thinking is good, jakon shina; and our thinking is beautiful, metsa shina. Our word is strong, koshi joi, because it drinks from the same aerial and vegetal spring that fed the ancient Onanya.
  
  Düşüncemiz güçlü, koshi shina; düşüncemiz büyük, ani shina; düşüncemiz iyi, jakon shina; ve düşüncemiz güzel, metsa shina. Sözümüz güçlü, koshi joi, çünkü atalarımız Onanya’yı besleyen aynı havasal ve bitkisel kaynaktan içiyor.

Bizim dilimizde düşünmek, zihinde tek başına gerçekleştirdiğim bir işlemdir. Chonon Bensho bir yetiden söz etmiyor. Güçlü — *koshi* —, büyük — *ani* —, iyi — *jakon* —, güzel — *metsa* — olabilen bir maddeyi anlatıyor. Ve bu nitelikleri tek bir sebeple taşıyor: *içiyor*. Söz güçlüdür, diyor, çünkü Onanya atalarını besleyen kaynaktan içmektedir. İyi söz — metnine başlık yaptığı [*jakon joi*](https://viasophia.org/lexique/jakon-joi/) — öğretici bir içeriğe sahip bir söz değildir. Kaynağına bağlı kalmış bir sözdür: atalar, bitkiler dünyası. Onu üretmeyiz, ona su veririz.

*[Voix de l'intérieur]* Burada « Chonon Bensho’ya göre » denir, « Shipibolar düşünüyor » değil. Onanya torunu olarak kendi adıyla yazıyor; Lima’da doğup evlilik yoluyla topluluğa katılan kocası Pedro Favaron ise birlikte imzalıyor — ikinci dereceden bir iç ses, asla halkın sesi olarak sunulmuyor. Ve burada yalnızca kamuya açmayı seçtikleri yer alır: şifa şarkıları, inisiyasyon, şifacıların kapalı bilgisi bu sayfanın dışında kalır.

Böyle konuşan, belli bir dünyadan konuşur. Büyükannelerinin adetlerini bilen, atalarının bastığı toprağa çıplak ayakla basan bir kadın, Chonon Bensho’ya göre, dünyada kaybolmuş değildir. *A mahua yoxin ghost, with no relationships or attachments* — ilişkisiz, bağsız bir hayalet değildir. Dışarıdan geleni ise bir sözcükle adlandırır: *nawa*. Kocası, bir öğretiyi öğrenerek değil, ortak bir köken ve bugünü paylaşan canlıların ağına girerek *nawa* olmaktan çıkmıştır. Burada bir insan olmak, başkalarına bağlı olmaktır.

  
    No one is in solitude. Rather, we all are in relationship, in bond.
  
  Hiç kimse yalnız değildir. Tam tersine, hepimiz ilişkideyiz, bağlıyız.

Aynı dünya, bir başka sözcüğüne de anlamını verir: [*akinananti*](https://viasophia.org/lexique/akinananti/) — herkesin iyiliğini gözeten, sevgi ve neşeyle birlikte yapılan iş. Söz de iş de aynı koşula bağlıdır: yalnızca birleştirerek değer taşırlar. Artık birleştirmeyen bir söz, yalnızca çıkarını gözeten bir iş, *nawa*’nın hareketleridir — belki doğru, ama kaynaktan kopmuş.

Bizim de « iyi düşünme » disiplinimiz var. Ama onu tersinden anlıyoruz. Bizde pozitif düşünmek bir tekniktir: tek başıma moralimi düzeltirim, irademle iç dünyamı optimize ederim, ve bu düşüncenin yargıcı benim kendi refahımdır. İyi düşünce orada ürettiğim bir üründür. *Jakon shina* tersine gider. Düşünce orada benim değildir: iyi olduğu zaman bağlı kalır — atalara, bitkilere, özneler olarak görülen canlılara —, beni mutlu ettiği zaman değil. Ve bunlardan kopmuş bir düşünce, Chonon Bensho için « olumsuz » bir düşünce değildir ki düzeltilebilsin: o, bağları olmayan bir varlığın, bir hayaletin düşüncesidir. Biz daha iyi düşünerek daha iyi olmayı çalışırken, o sözünü diri tutmak için besleyen kökü bırakmaz. Ayakları çıplak, atalarının toprağında dururken bıraktığı soru kalır: bir söz, söyledikleriyle mi değer taşır — yoksa hâlâ bağlı olduğu şeyle mi?

---

**À lire aussi**

- [Ses cheveux sont les racines du monde](https://viasophia.org/reenchanter/2026-06-30-ses-cheveux-sont-les-racines-du-monde/)
- [À qui appartient le kené ?](https://viasophia.org/reenchanter/2026-06-19-a-qui-appartient-le-kene/)
- [De qui descend le monde](https://viasophia.org/reenchanter/2026-06-24-de-qui-descend-le-monde/)

## Kaynaklar

- Chonon Bensho & Pedro Favaron, *Ainbon Jakon Joi: The Good Word of an Indigenous Woman* — Terralingua, Langscape Magazine, vol. 9 (2020) — accès libre, çev. texte anglais traduit de l'espagnol par Tirso Gonzales ; rendu français maison


Kanonik Kaynak : https://viasophia.org/tr/reenchanter/2026-06-30-la-bonne-parole-boit-a-la-source/