---
title: "Propaganda"
sousTitre: "Sunakların gölgesinde doğan bir sözcük, rejimlerin sancağına dönüşen. Kökenindeki pastoral ve yayma anlamı, ideolojik manipülasyon makinesine evrilmiş. Bu sapmanın Almancaya özgü bir kaza olmadığını gösteren harita: Aynı nesneye aynı hareketi, danışıklı dövüşsüz, başka diller de eklemiş."
description: "« Propaganda »: Kilise kökenli Latince bir sözcük, Almancada ideolojik manipülasyonu tanımlamak üzere saptırılmış. Sternberger, Storz & Süskind’in (1957) açığa çıkardığı bu durum, Tanıl Bora’nın tanıklığıyla Türkçe ile etno-politik-dilsel bir kesişim sunuyor. Aynı örtünün işlediği diller haritası."
date: 2026-08-11
lang: tr
tradition: transversal
auteurs: ["Sternberger, Storz ve Süskind", "Tanıl Bora"]
---
# Propaganda

Propaganda: Sözcük, balmumu ve mürekkep kokusu, kürsüler ve tribünlerin ağırlığını taşır. Vatikan koridorlarında doğdu; ilahi söz, bir bahçeye fidan dikermişçesine yayıldı. Sonra kitlelerin ve makinelerin çağına kapılıp, özgür düşüncelere değil itaatkâr kalabalıklara düşkün rejimlerin gözde aracına dönüştü. Bu, basit bir anlam kayması değil: Bir sözcüğün çalınıp silaha dönüştürüldüğü bir gasp.

## Sözcüğün altında yatan anlam
Latince *propagare* — yaymak, çoğaltmak, bir fidanın sürgün vermesi gibi — ilk olarak 1622’de Katolikliği yaymak üzere kurulan *de Propaganda Fide* Kongregasyonu’nun eylemini adlandırmak için kullanıldı. Sözcük o zamanlar bir misyonu ifade ediyordu: İkna ve örnek yoluyla evrensel sayılan bir hakikati yaymak. Siyasi manipülasyondan görünürde en uzak şey. Yine de, bu kök, sözcüğün yeniden filizlendiği toprağı besledi — bu kez dünyevi iktidarın aracı olarak.

## Sapmanın soykütüğü
Dönüşüm 19. yüzyılda gerçekleşir: *Propaganda*, papaz okullarından bakanlıklara geçer. Başlangıçta nötr olan sözcük, olumsuz bir çağrışım kazanır; artık bir inancı yaymak değil, bir doktrini dayatmak söz konusudur. *Aus dem Wörterbuch des Unmenschen* yazarları, bu tersyüz oluşun Almancada nasıl kristalleştiğini gösterir: *Propaganda*, artık zihinleri aydınlatmaktan çok şekillendirmeyi amaçlayan bir [ideolojik savaş makinesi](https://viasophia.org/lexique/machine-de-guerre/) olarak tanımlanır. Verdikleri alıntı açık seçik:

> Kilise propagandasından dünyevi propagandaya geçmeden önce, sözcük dikkate değer bir felsefi salto mortale gerçekleştirmişti.
>
> — **Sternberger, Storz & Süskind**, *Aus dem Wörterbuch des Unmenschen*, livre Aus dem Wörterbuch des Unmenschen. éd. Fransızca çevirisinden hareketle, dtv, München, 1962 (© Claassen, 1957).

Onların betimlediği “felsefi salto”, bir mecaz değil, bir devrimdir. Gizlenen artık hakikat değil, onun taklididir; sapmanın doğası ise yayma değil, anlamın sistematik olarak tersyüz edilmesidir. Bir zamanlar ruhani bir misyonu taşıyan sözcük, egemenliğin bir tekniğinin adı haline gelir.

## Aynı örtü, dilden dile
Bu sapma Almancaya özgü değil. Başka diller de, bağımsız olarak, aynı hareketi aynı nesneye eklemiş: Bir fikrin yayılmasını ifade eden bir sözcüğü, örgütlü manipülasyonun etiketi haline getirmek. Aşağıdaki tablo bu haritayı çizer:

Türkçede *propaganda* sözcüğü de benzer bir yol izlemiştir. Avrupa dillerinden alınan sözcük, önce fikir yayma anlamında nötr kalmış, 20. yüzyılın otoriter rejimlerinin etkisiyle aynı zehirli çağrışımı kazanmıştır. Tanıl Bora, *Zamanın Kelimeleri*’nde bu dönüşüme tanıklık eder:

> Ama kapitalizmin bütün musibetini AKP’yle sınırlı sayan propaganda ve ajitasyon dili, aslında bu muhalefeti de manen zayıflatmıyor mu?
>
> — **Tanıl Bora**, *Zamanın Kelimeleri*, livre Zamanın Kelimeleri. éd. İletişim Yayınları’ndan hareketle, 2018.

Türkçe ile Almanca arasındaki paralellik çarpıcıdır: Her iki durumda da sözcük, kökenindeki özden arındırılarak kitleleri denetleme girişiminin eşanlamlısı haline gelmiştir. Fark, mekanizmadan çok, bu dönüşümü mümkün kılan siyasi tarihte yatar.

## Bir sözcük, iki yüz
Propaganda: Sözcük, iki hikâye taşır. Biri kutsal, ekim ve hasattan söz eder; diğeri dünyevi, yalan ve zincirlerden. Açığa çıkarma, ikisi arasında seçim yapmak değil, birinin diğerine nasıl maske olduğunu görmektir. Kalan soru basit: Bir sözcük taraf değiştirdiğinde, ihanet eden o mudur, yoksa onu kullananlar mı?

## Kaynaklar

- Sternberger, Storz & Süskind, *Aus dem Wörterbuch des Unmenschen* — dtv, München, 1962 (© Claassen, 1957)
- Tanıl Bora, *Zamanın Kelimeleri* — İletişim, 2018


Kanonik Kaynak : https://viasophia.org/tr/devoiler/2026-08-11-propaganda/