---
title: "Çöküş ve artık seçmeyen seçimler"
sousTitre: "Dumanın açığa çıkardığı, yanılsamaların gizleyemediği"
description: "Zorunlu seçimlerin ufku daralttığı, mecazsız yayılan dumanın ise bir salgının yüzü olduğu bir kriz anında, teknikle kutsal karşı karşıya gelir ama buluşmaz. Stengers, yanılsamaların işlevini yitirdiği, alternatiflerin ise genişlemediği tuhaf ânı işaret eder. Kopenawa, yorumsuz, bir salgının duman biçiminde yayılmasını adlandırır. Bu iki parça yan yana konduğunda, çözümlerin kapanıp dünyaların dağılmaya başladığı anda görünür olanı gözlemlemeye davet eder."
date: 2026-10-16
lang: tr
tradition: transversal
auteurs: ["Isabelle Stengers", "Davi Kopenawa"]
---
# Çöküş ve artık seçmeyen seçimler

Bir ân gelir, sorular artık açılımlar olarak değil, saptamalar olarak formüle edilir. Bir zamanlar tartışma konusu olan şeyler –yanılsamalar, yanlış inançlar– artık mesele olmaktan çıkar; çözüldükleri için değil, ikincil hale geldikleri için. Isabelle Stengers bu ânı, yoruma pek yer bırakmayacak bir kesinlikle adlandırır:

> Demek ki, bir zamanlar hayati görülen yanılsamaların ve yanlış inançların rolü önemini yitirmişken düşünmek söz konusu; ne var ki bu, “zorunlu seçimler”in gücünün sarsıldığı anlamına gelmez, tam tersine.
>
> — **Isabelle Stengers**, *Au temps des catastrophes*. éd. Fransızca çeviriden hareketle.

Bu zorunlu seçimler betimlenmez. Adlandırılırlar ve güçlerinin dokunulmamış, hatta pekişmiş olduğu işaret edilir. Metin, ne içerdiklerini ne de nasıl dayattıklarını söylemez. Sadece, eskiden onlara eşlik eden yanılsamaların işlevini yitirmiş olmasına rağmen, nüfuzlarının sürdüğünü belirtmekle yetinir. Bazı fikirleri savunmaya artık gerek yoktur, çünkü kendilerini apaçık gerçekler olarak kabul ettirmişlerdir. Alternatifler varsa bile, onlardan söz edilmez.

---

Davi Kopenawa ise bir yayılmadan söz eder. Bir fikirden, bir seçimden değil, yol alan bir maddeden:

> Salgın (xawara), görünür dünyada duman (xawara wakëxi) biçiminde yayılır.
>
> — **Davi Kopenawa**, *La Chute du ciel*, livre 234" maison nomLangSource="Yanomami. éd. Fransızca çevirisi: Bruce Albert, Plon, Terre humaine, 2010.

Cümle olgusaldır. Ne nedenlerden, ne sonuçlardan, hatta ne de bu dumanın doğasından söz eder. Sadece bir salgınla onun görünür hali arasında bağ kurar. *Xawara* sözcüğü yinelenir, sanki duman sadece bir taşıyıcı değil, hastalığın kendisinin aldığı biçimmiş gibi. Görünür dünya, vurgusuz, bu yayılmanın gerçekleştiği yer olarak anılır.

---

Bu iki parça birbirine yanıt vermez. Karşı karşıya da gelmezler. Kendi alanlarında var olurlar: biri, gerekçelere artık ihtiyaç duyulmayan, seçeneklerin seyrekleştiği bir sistemden söz eder; diğeri, bir salgının duman biçimini aldığını betimler. İkisi de çözüm önermez. İkisi de söylediklerinin ötesine geçmez.

Yine de, yan yana geldiklerinde bir gerilim belirir. Bir yanda, yanılsamaların savunulmasına gerek kalmayacak kadar manzaraya karıştığı, olasılıkların daraldığı bir durum. Öte yanda, gizlenmeyen, elle tutulur bir biçimde görünür kılınan bir yayılma. Buradaki duman bir mecaz değildir. Salgının algılanabilir hale geldiği şeydir. Zorunlu seçimler ise görünmez. Önceden, düşünülebilecek olanı sınırlayarak iş görürler; adlarına bile gerek duymazlar.

---

Ne Stengers ne de Kopenawa ne yapılması gerektiğini söyler. Stengers zorunlu seçimlerin mekanizmalarını betimlemez, sadece varlıklarını sürdürdüklerini belirtir. Kopenawa dumandan söz eder, sadece onun varlığını. Metinleri ortak bir zeminde buluşmaz, ama her biri kendi tarzında aynı harekete işaret eder: bazı şeylerin kapanıp bazılarının yayıldığı bir dünyanın hareketine.

Duman yayılır. Seçimler daralır. İki ses de birbirini açıklamaya çalışmaz. İkisi de anahtarı elinde tuttuğunu iddia etmez. Biri görünür bir olguyu, diğeri görünmez bir mantığı işaret etmekle yetinir. Belki de, zorunlu bir buluşmanın yokluğunda, bir şey sezdirirler: bir yanıt değil, çözümlerin daralıp işaretlerin çoğaldığı anda olup biteni gözlemleme daveti.

## Kaynaklar

- Isabelle Stengers, *Au temps des catastrophes* — 
- Davi Kopenawa, *La Chute du ciel* — Plon, coll. Terre humaine, 2010, çev. Bruce Albert (propos yanomami recueillis et traduits)


Kanonik Kaynak : https://viasophia.org/tr/articles/2026-10-16-effondrement-choix-qui-ne-choisissent/